Geny letalne i polletalne

A wiec od poczatku : odnosnie genow letalnych, czuli takich, ktore niosa ze soba cechy smiertelne - w odroznieniu od genow polletalnych, odpowiedzialnych z kolei za zagrozenie zycia ( np. smierc w pozniejszym okresie rozwoju lub ciezkie kalectwo wykluczajace zwierzatko z normalnego funkcjonowania ). Przyklad : gen odpowiedzialny za rodzaj siersci, a raczej jej brak - gen bezwlosowosci H (np. u chinskich grzywaczy, psow meksykanskich) w formie homozygotycznej HH powoduje zamieranie zarodkow w zyciu plodowym. Gen ten jest genem dominujacym ( dlatego piszemy go duza litera ). Pieski nagie moglyby wiec miec dwa rodzaje genotypu : HH i Hh. Jak wiemy, ten pierwszy odpada w przedbiegach, pozostaje tylko ten drugi Hh ( jest to tzw. heterozygota ). W heterozygocie dany gen wystepuje w dwoch roznych allelach: dominujacym H i recesywnym h. Pieski owlosione - powder puffy - maja genotyp inny: hh. Jest to homozygota recesywna, czyli nie dosc, ze gen wystepuje w dwoch identycznych allelach h, to sa one recesywne, czyli slabo lub w ogole "nie sa dopuszczane do glosu". Zawsze dobieramy wiec do rozrodu dwa rozne genotypowo psy : Hh i hh. Polaczenie Hh z Hh ( czyli dwoch naguskow) daloby w efekcie czesc szczeniat martwych lub zarodki zostalyby zresorbowane w macicy. Tyle teoria. Wiem od doswiadczonych hodowcow, ze krzyzuja dwa golaski,ale tylko przez pierwsze, powiedzmy dwa pokolenia, ale zawsze jest to polaczone z duzym ryzykiem.

Gen recesywny i dominujacy, locus, allel, chromosom

Jak wiemy, cale psie cialko sklada sie z ogromnej liczby komorek ( ktore tworza tkanki, te zas organy, etc. ). W kazdej komoreczce (oprocz doroslych erytrocytow - czerwonych krwinek ) mieszka sobie jadro, w ktorym z kolei znajduja sie chromosomy. Pies ma ich 39 par. W chromosomach, w specjalnych "domkach" nazywanych loci ( liczba pojedyncza - locus ) mieszkaja z kolei geny - najwazniejsza struktura genetyczna. Dlaczego? dlatego, poniewaz gen jest nosnikiem (listonoszem) informacji genetycznej, jest odpowiedzialny m.in. za barwe siersci, dlugosc wlosa, ale takze za cechy charakteru, temperament, plec, jednym slowem wszystkie cechy ilosciowe i jakosciowe. 
Dzieki genom psy wygladaja jak wygladaja i zachowuja sie tak, a nie inaczej - jest to oczywiscie ogromne uproszczenie. Chromosomy w "teatrze zycia" wystepuja parami. Na kazdym z nich "siedzi" gen - czyli na pare chromosomow przypada para genow - tzw. alleli. Niektore allele sa na tyle silne, ze dzialaja w pojedynke - sa to allele dominujace (oznaczane duza litera). Inne sa slabiutkie, musza polaczyc sily i wspolpracowac parami - to a. recesywne (oznaczane mala literka). 
Przyklad - czyli jak dobrze wiedziec o wplywie genu na umaszczenie. Gen zajmujacy lokal M (czyli locus M, czyli w skrocie gen M) jest odpowiedzialny za marmurkowa barwe siersci, czesta u collie, sheltie, jamnikow, cardiganow czy dogow arlekinow. Jest to allel dominujacy. Jego slabszy odpowiednik - recesywny gen m warunkuje umaszczenie jednolite. U osobnika homozygotycznego pod wzgledem genu M, czyli posiadajacego genotyp MM pojawiaja sie anomalie w budowie galki ocznej (slabszy wzrok, slepota) i nieprawidlowa budowa kanalu sluchowego (gluchota). U dogow niemieckich - wg niektorych autorow - wystepuje dodatkowy allel omawianego genu : Mh (h powinno znajdowac sie w gornym "narozniku" litery M). Daje on czarne laty na czysto bialym tle - wyglada to super, prawda? Ale efekt fenotypowy u homozygot jest bardzo przykry : zamieranie zarodkow. U osobnikow heterozygotycznych - jest O.K. Ale tak czy inaczej gen M ma dosyc wredny wplyw na galke oczna u psow marmurkowych - daje tzw. porcelanowe oko. Kojarzac ze soba dwa marmurki lub arlekiny trzeba byc przygotowanym, ze 25% dzieciaczkow bedzie mialo problem ze sluchem i wzrokiem. 
Uwaga : gen, ktory determinuje (czyli wplywa) wiecej niz jedna ceche nazywamy plejotropowym. Takie dzialanie ma wlasnie gen M.

Epistaza

Uwaga !!! W trakcie czytania tekstu warto zaopatrzyc sie w tabliczke czekolady !!! - jako pomoc dydaktyczna, dla wzmocnienia ciala i ducha :)))
O dominacji - jako efekcie dzialania genow pisalam wczesniej. Teraz tylko przypomne: allel dominujacy jest silniejszy i pracuje samodzielnie, allel recesywny, aby ujawnic swoje dzialanie, musi pracowac parami, np. pies o genotypie homozygotycznym BB lub heterozygotycznym Bb ma siersc czarna, natomiast pies o smakowitym kolorze czekolady (mniam, mniam) to homozygota bb - samo b nie wystarczy (to tak, jak czekolada bez cukru - w naszym, ludzkim pojeciu :))) Akcja dominacji rozgrywa sie w jednym lokalu (locus). 
Epistaza natomiast to takze efekt dzialania genow, ale z roznych loci (czyli z roznych domkow). Tutaj jeden gen, lub ich uklad, jest silniejszy i "maskuje" dzialanie genu z innego locus, przy czym ich wspolna praca determinuje (wplywa) ostateczne umaszczenie.
Przyklad: u labradora wystepuja trzy rodzaje umaszczenia: czarne, czekoladowe i zolte. Aby te kolorki mogly ujrzec swiatlo dzienne, potrzebne sa geny z dwoch domkow: B i E. Allele z locus E to allele wielokrotne: oprocz E i e sublokatorami sa takze Em i ebr - ale o nich pozniej. Allel E umozliwia prawidlowe wyksztalcenie ciemnego pigmentu, natomiast e - powoduje rozjasnienie ciemnej siersci do rudej lub zoltej. Psy o genotypie ee beda zawsze zolte. Allele z tego locus pracuja tylko w komorkach wlosa ( siersci ), allele z locus B - w komorkach calego ciala (sa bardzo pracowite :))
Labradory fenotypowo czarne maja nastepujace genotypy : BBEE, BbEE, BBEe i BbEe. Z kolei apetyczne psy czekoladowe - bbEe, bbEE (zwroccie uwage na uklad homozygotyczny bb). Labradory zolte - to osobniki z czarnym nosem o "wzorze" BBee oraz Bbee, lub z nochalem cielistym, brazowym : bbee.Tu mozemy miec do czynienia z epistaza - uklad ee wplynal na ostateczny, zolty kolor siersci, przy czym uklad bb zaowocowal tylko brazowym nosem. Wyrazniej zjawisko epistazy widoczne jest u PON-a. U pieskow tej rasy na umaszczenie wplywa nie tylko gen z locus B, ale ostateczny szlif nadaje gen z locus G. W tym ukladzie (niezaleznie czy w locus B bedzie dzialal gen B czy bb) gen G - jako epistatyczny w stosunku do B - wplynie na siwienie siersci.
A wracajac do genu z locus E - uklad ee daje takze piekny, zloty kolor cocker spanielom i goldenom. U tych ras, a takze u seterow i bokserow do glosu dochodzi takze gen z locus A, ale o tym w nastepnym odcinku.